روانشناسیسلامت

زودرنجی عصبی چیست و چه عواملی باعث بروز آن می شود؟

وقتی فردی احساس زودرنجی می کند، چیز های کوچکی که معمولاً او را آزار نمی دهد، می تواند باعث آزار یا رنجش او شوند. این تنش های حاصل از این نوع تحریک پذیری می تواند فرد را نسبت به موقعیت های استرس زا حساس تر کند.

البته امروزه زودرنجی تبدیل به یک احساس رایج در بین افراد جامعه شده است. عوامل زیادی می توانند باعث تحریک پذیری شوند، برخی از این عوامل شامل استرس زندگی، کمبود خواب، سطوح پایین قند خون و تغییرات هورمونی می شود.

گاهی اوقات نیز تحریک پذیری شدید، یا احساس زودرنجی برای مدت طولانی می تواند نشان دهنده یک بیماری زمینه ای مانند عفونت یا دیابت باشد. همچنین ممکن است نشانه ای از یک بیماری روانی مانند اضطراب یا افسردگی باشد.

افراد ممکن است علائم زیر را همراه با افزایش روحی زودرنجی تجربه کنند:

  • گیجی یا مشکل در تمرکز
  • تعریق بیش از حد
  • ضربان قلب سریع
  • تنفس سریع یا کم عمق

در این مقاله به بررسی عواملی که می تواند باعث تحریک پذیری در بزرگسالان و کودکان شود می پردازیم و نکاتی را برای مدیریت زودرنجی ارائه می دهیم.

استرس زندگی

گذراندن یک دوره استرس زا می تواند باعث شود که فرد بیش از حد معمول احساس زودرنجی کند.

هنگامی که فردی یک رویداد استرس زا را در زندگی خود تجربه می کند ممکن است این رویداد با کار، مدرسه، نحوه زندگی یا یک اتفاق پر از غم و اندوه مرتبط باشد. گاهی ممکن است مدیریت احساسات خود برای فرد دشوار تر شده و در مشکل خود غرق شود. برخی هم ممکن است نسبت به افراد اطراف خود کمتر احساس تحمل کنند.

احساس غرق شدن در استرس زندگی طبیعی است، اما دوره های طولانی استرس می تواند منجر به خستگی روحی شود. شناخت علائم اولیه استرس و انجام اقداماتی برای تسکین این احساس می تواند به افراد کمک کند تا از فرسودگی شغلی جلوگیری کنند.

افسردگی

افسردگی

طبق آمار افسردگی نزدیک به 16 میلیون بزرگسال در ایالات متحده را تحت تأثیر قرار داده است. افسردگی می تواند در طیف گسترده ای از علائم ظاهر شود و اغلب باعث غم و اندوه مداوم، خستگی و زودرنجی فرد می شود. یکی از نشانه های اولیه افسردگی یا عود افسردگی، احساس زودرنجی شدید است.

زودرنجی یکی از علائم افسردگی است که در مردان بیشتر از زنان است و اغلب در کنار احساسات پرخاشگرانه، ریسک پذیری و سوء مصرف مواد رخ می دهد.

اغلب موسسه های سلامت جهانی بیان می کنند که اگر افراد به مدت 2 هفته یا بیشتر هر یک از علائم زیر را تجربه کنند ممکن است افسردگی داشته باشند:

  • احساس گناه، بی ارزشی یا نا امیدی
  • از دست دادن علاقه به فعالیت های لذت بخش گذشته
  • خستگی
  • مشکلات تمرکز یا حافظه
  • سردرد
  • مشکلات گوارشی
  • تغییرات ناگهانی در اشتها یا وزن

البته همه علائم افسردگی را تجربه نمی کنند و علائم هم ممکن است از نظر شدت و مدت در افراد مختلف، متفاوت باشد.

اضطراب

احساس اضطراب اغلب در پاسخ به موقعیت های استرس زا در زندگی، مانند مشکلات در محل کار، آماده شدن برای یک امتحان مهم، یا یک دوره تغییرات سخت در زندگی ایجاد می شود. این نوع اضطراب معمولاً با گذر از موقعیت استرس زا از بین می رود. با این حال، اضطراب ممکن است در طول زمان باقی بماند یا بدتر شود و به شدت بر فعالیت های روزانه، عملکرد کاری و روابط شخصی فرد تأثیر بگذارد.

اگر فردی اضطراب یا نگرانی بیش از حدی داشته باشد که تا 6 ماه یا بیشتر ادامه دار شود، ممکن است اختلال اضطراب فراگیر (GAD) داشته باشند که طبق آمار در 20 درصد از بزرگسالان وجود دارد. علائم GAD می تواند در انواع دیگر اختلال اضطراب رخ دهد و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • زودرنجی
  • ضربان قلب سریع
  • تنفس کم عمق
  • تنش عضلانی
  • مشکل در تمرکز یا تصمیم گیری
  • مشکلات به خواب رفتن یا ماندن در خواب


افراد همچنین ممکن است حملات پانیک را تجربه کنند. حمله پانیک به دوره ای از ترس شدید اشاره دارد که بدون هشدار یا بدون علائم ایجاد می شود و در عرض چند دقیقه به اوج خود می رسد. محرک های دقیق از فردی به فرد دیگر متفاوت بوده و ممکن است همیشه آشکار نباشند.

افرادی که حملات پانیک را تجربه می کنند ممکن است نگران زمان وقوع حمله بعدی باشند. آن ها ممکن است برای اجتناب از موقعیت ها، مکان ها یا رفتار هایی که می توانند باعث حمله شوند، دست به کار شوند. فکر کردن به محرک ها و حملات پانیک می تواند باعث این شود که فرد احساس ناراحتی و عصبانیت کند.

اختلالات فوبیا

فوبیا

اصطلاح فوبیا به معنی ترس یا بیزاری شدید نسبت به یک شی، شخص یا موقعیت خاص است. به طوری که حتی فکر کردن در مورد موقعیت یا در مورد فوبیا یا قرار گرفتن در معرض آن نیز می تواند باعث شود فرد احساس سستی، وحشت زدگی و زودرنجی بیش از حد معمول کند.

افرادی که دارای اختلال فوبیا هستند ممکن است احساس ترس یا اضطراب شدید در مورد موارد زیر داشته باشند:

  • پرواز کردن
  • ارتفاع
  • سوزن ها
  • خون
  • بیرون از محیط خانه بودن
  • موقعیت های اجتماعی خاص
  • حیوانات خاص مانند سگ یا مار

کمبود خواب

بی خوابی

نخوابیدن کافی یا کم خوابی می تواند باعث تحریک پذیری و زودرنجی فرد در روز بعد شود. اگر کودکان به اندازه کافی خواب با کیفیت نداشته باشند، به ویژه اگر به طور غیر عادی کم خواب شوند تحریک پذیر یا زودرنج می شوند. همچنین اگر فردی همیشه احساس خستگی می کند یا متوجه می شود که خوابیدن باعث سرحال شدن او نمی شود، ممکن است دچار یک اختلال خواب باشد که باعث می شود به طور منظم شب از خواب بیدار شود. برخی این اختلالات مانند بی خوابی یا آپنه خواب هستند.

طبق آمار مراکز معتبر جهانی از هر سه بزرگسال یک نفر به اندازه کافی نمی خوابد. این مراکز توصیه می کنند که بزرگسالان باید حداقل 7 ساعت در شب بخوابند. نوجوانان باید 8 تا 10 ساعت در شب خواب دریافت کند و نوزادان ممکن است تا 16 ساعت به خواب نیاز داشته باشند.

داشتن خواب کافی و با کیفیت برای سلامتی مهم است و در تقویت عملکرد ذهنی، تمرکز و عملکرد سیستم ایمنی نقش دارد. همچنین خواب کافی خطر ابتلا به بیماری های قلبی و افسردگی را کاهش می دهد.

افراد می توانند با بهره گیری روش های زیر میزان و کیفیت خواب خود را افزایش دهند:

  • اجتناب از خوردن وعده های غذایی بزرگ و ننوشیدن کافئین و الکل قبل از خواب
  • خوابیدن در یک اتاق تاریک و ساکت
  • حذف وسایل الکترونیکی مانند تلویزیون، کامپیوتر و تلفن از اتاق خواب
  • تلاش برای به خواب رفتن و بیدار شدن در ساعت معین هر روز، از جمله در تعطیلات آخر هفته
  • ورزش منظم

افت قند خون و زودرنجی

داشتن قند خون پایین که هیپوگلیسمی نامیده می شود، می تواند بر سلامت جسمی و روانی فرد تأثیر بگذارد. افت قند خون معمولاً در افراد مبتلا به انواع دیابت به دلیل استفاده از انسولین و سایر دارو های دیابت اتفاق می افتد. با این حال، افراد مبتلا به دیابت و بدون دیابت، اگر برای چندین ساعت غذا نخورده باشند هم، ممکن است دچار هیپوگلیسمی موقت شوند.

برخی از علائم هیپوگلیسمی یا افت قند خون عبارتند از:

  • زودرنجی یا عصبی بودن
  • مشکل در تمرکز
  • ضربان قلب سریع
  • لرزیدن
  • سردرد
  • خواب آلودگی
  • احساس سرگیجه یا سبکی سر
  • هیپوگلیسمی نیز می تواند بر خواب فرد تأثیر بگذارد. افراد در طول شب می توانند کابوس و تعریق بیش از حد را نیز تجربه کنند.

عدم تعادل هورمونی

عدم تعادل هورمونی نیز می تواند علائم جسمی و روانی مختلفی از جمله زودرنجی ایجاد کند. سطوح بالای استرس، تغذیه نامناسب و خواب ناکافی می تواند بر هورمون های افراد تأثیر بگذارد.

سایر علل احتمالی عدم تعادل هورمونی عبارتند از:

  • دیابت
  • پرکاری تیروئید
  • سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
  • یائسگی

سطوح پایین تستوسترون یا سطوح بالای استروژن نیز می تواند باعث زودرنجی در مردان شود.

سندرم پیش از قاعدگی

سندرم پیش از قاعدگی

سندرم پیش از قاعدگی (PMS) نمونه شایعی از عدم تعادل هورمونی است. این عدم تعادل هورمونی می تواند منجر به نوسانات خلقی و زودرنجی شود. PMS بسیار رایج است و طبق آمار بیش از 90 درصد افراد علائم سندرم پیش از قاعدگی را در یک یا دو هفته قبل از پریود خود گزارش کرده اند.

سایر علائم رایج PMS عبارتند از:

  • سردرد
  • خستگی
  • احساس ناخوشی
  • افزایش اضطراب
  • فرد به راحتی گریه می کند
  • هوس های غذایی
  • نفخ شکم
  • سینه های حساس یا متورم
  • یبوست یا اسهال

اگر فردی در آستانه قاعدگی خود تحریک پذیری شدید، افسردگی یا اضطراب را تجربه کند، ممکن است به اختلال نارسایی پیش از قاعدگی (PMDD) نیز مبتلا باشد، این وضعیت در 5% از زنان در سنین باروری اتفاق می افتد.

زودرنجی در کودکان

زودرنجی کودکان

کودکان خردسال مراحلی را طی می کنند که کم و بیش زودرنج به نظر می رسند. این مراحل بخش طبیعی از روند رشد آن ها خواهد بود. همچنین کودکان در صورت ابتلا به عفونت ویروسی یا باکتریایی نیز اغلب زودرنج به نظر می رسند. این زودرنجی معمولاً زمانی که احساس بهتری داشته باشند از بین می رود. در موارد دیگر زودرنجی در کودکان و نوجوانان می تواند نشان دهنده یک اختلال خلقی یا رفتاری نیز باشد، مانند:

  • اختلال اضطراب
  • اختلال نقص توجه و بیش فعالی ( ADHD )
  • اختلال نافرمانی مقابله ای (ODD)
  • افسردگی

اختلالات خلقی و رفتاری نسبتاً شایع هستند. طبق یک مطالعه در سال 2019 در مورد اختلالات خلقی و رفتاری در کودکان 3 تا 17 ساله آماری به شرح زیر وجود دارد:

  • 7.4 درصد آن ها دارای اختلال رفتاری هستند
  • 7.1 درصد اضطراب دارند
  • 3.2 درصد افسردگی دارند

زودرنجی در افراد مسن

دلایل زودرنجی در بزرگسالان مسن تر درست مانند افراد جوان تر است، اما گاهی افزایش نوسانات خلقی، افسردگی و زودرنجی ممکن است با درد فیزیکی، انزوا، تنهایی یا یک بیماری زمینه ای تشدید شوند.

البته برخی از موسسه های علمی تغییرات خلق و خو، تغییرات شخصیتی و افزایش بی قراری را به عنوان علائم اولیه بیماری آلزایمر، رایج ترین شکل زوال عقل معرفی کرده اند. پس در سنین بالا باید علائم را جدی تر گرفت.

درمان زودنجی

گزینه های درمانی برای زودرنجی بسته به علت زمینه ای متفاوت است. درمان موثر، می تواند احساس زودرنجی و سایر علائم مرتبط را نیز از بین می برد. دارو هایی مانند تثبیت کننده های خلق و خو و دارو های ضد افسردگی می توانند به درمان اختلالات خلقی کمک کنند. همچنین یک مشاوره حرفه ای می تواند به کاهش علائم مربوط به خلق و خو، مانند ترس، نگرانی و زودرنجی کمک کند.

درمان عدم تعادل هورمونی نیز مؤثر است که شامل تغییر رژیم غذایی، سبک زندگی و همچنین هورمون درمانی است. هورمون درمانی ممکن است برای همه موثر نباشد، بنابراین بهتر است قبل از شروع مکمل های هورمونی با یک متخصص مراقبت های بهداشتی آموزش دیده مشورت کنید.

راه های مدیریت زودرنجی

افراد می توانند زودرنجی خود را به روش های مختلف مدیریت کنند. برخی از روش ها برای برخی افراد بهتر از دیگران کار می کنند. البته این به خود فرد نیز بستگی دارد که روش های درمانی را بیابد که با شخصیت و سبک زندگی او مطابقت دارد.

چند نکته کلی برای مدیریت زودرنجی عبارتند از:

  • ورزش منظم
  • خوردن یک رژیم غذایی متعادل و غنی از غذا های کامل مانند میوه ها و سبزیجات و غذا های کم تر فرآوری شده
  • حفظ برنامه خواب منظم
  • تمرین تکنیک های تنفس آهسته
  • تمرین مدیتیشن
  • صحبت با دوستان قابل اعتماد و اعضای خانواده
  • ملاقات با یک پزشک یا مشاور سلامت روان
  • استفاده از یک مجله برای پیگیری تغییرات خلقی و محرک ها

خلاصه

افراد می توانند دوره های زودرنجی را در پاسخ به موقعیت های استرس زا تجربه کنند. زودرنجی مداوم ممکن است نشان دهنده یک اختلال فیزیکی یا روانی زمینه ای باشد، مانند:

  • افسردگی
  • اضطراب
  • قند خون پایین
  • عدم تعادل هورمونی


کودکان ممکن است به عنوان بخشی طبیعی از رشد، تحریک پذیر به نظر برسند. در موارد دیگر، زودرنجی ممکن است به دلیل عفونت، اختلال خلقی، یا اختلال رفتاری مانند ADHD، افسردگی یا اضطراب باشد.

افراد مسن نیز ممکن است در صورت احساس انزوا یا تنهایی، دوره های مکرر زودرنجی را تجربه کنند. بیماری های تخریب کننده عصبی، مانند بیماری آلزایمر، نیز می توانند تغییراتی در خلق و خو یا شخصیت فرد ایجاد کنند.

اگر افراد احساس کنند که برای مدیریت زودرنجی خود به کمک نیاز دارند، می توانند با یک پزشک یا یک متخصص بهداشت روان آموزش دیده صحبت کنند.

امیدواریم این مطلب برای شما مفید بوده باشد، ما آرزوی سلامتی و تندرستی روز افزون برای شما داریم.

منبع:

medicalnewstoday.com
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا